Olsztyn,
Olsztyn,
Adres w internecie: www.olsztyn.strefa.pl
 

Pierwsza wzmianka o "Zamku Przymiłowice" (późniejszym Olsztynie), pochodzi z 1306 roku. Wzniesiony na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, rozbudowany niemal od podstaw w latach 1349-1359 z inicjatywy Kazimierza Wielkiego, co potwierdzają przekazy kronikarskie (Kronika Jana z Czarnkowa), stał się jedną z najważniejszych warowni na pograniczu śląsko - małopolskim. Pierwszym wymienionym w dokumentach właścicielem był Zbyszko "Burgrabia de Olsten". Około 1370 roku król Ludwik Węgierski oddał obiekt w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi. W latach 1370 - 96 zamek przechodzi na własność Władysława Jagiełły, który zdobył go wraz z okolicznymi terenami po tygodniowym oblężeniu, od księcia Władysława Opolczyka - właściciela zamków: Bobolice, Mirów i Morsko. Od 1406 roku zamek stanowił siedzibę starostwa niegrodowego i posiadał stałą załogę wojskową.

W XV w. zamek rozbudowano w kierunku zachodnim. Podwyższono również wieżę do wysokości około 30 m. W XVI w. zespół zamkowy powiększono o dwa podzamcza oddzielone murami. W 1587 r. zamek oblegały wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga ubiegającego się o tron polski. Warownia doznała znacznych uszkodzeń, jednak załoga broniąca zamku nie poddała się. Kolejnemu zniszczeniu uległ zamek w czasie nąjazdu szwedzkiego w roku 1656. Od tego czasu ulegał on stopniowej runie. Część murów runęła w wyniku kruszenia się skał wapiennych, a w latach 1722 - 26 zostały rozebrane duże fragmenty dolnych partii zamku w celu uzyskania budulca na budowę parafialnego kościoła w Olsztynie.

Z czasów kiedy warownia ta była w największym rozkwicie (XVI w.) pochodzą zachowane do dziś ruiny, które są natchnieniem dla wielu prac literatów i plastyków. Zamek składał się z pięciu zasadniczych części: dwu podzamczy oraz zamku dolnego, średniego i górnego. Po płd. - wsch. stronie wzgórza znajdował się wjazd, który prowadził przez most zwodzony oraz bramę, umieszczoną w wieży, połączonej z murami obronnymi. Dalej znajdowało się pierwsze, wydłużone podzamcze, w skład którego wchodziły zabudowania gospodarcze, łaźnia i dwukondygnacyjna baszta studzienna (obecnie w ruinie) oraz obszerna pieczara, służąca za magazyn żywności lub skład amunicji. Na zachód od bramy wjazdowej wznosiła się na skale pewnego rodzaju baszta, która pełniła rolę obronną. Podzamcze było oddzielone od zamku dolnego murem z bramą, przed którym znajdował się drewniany most. W zamku dolnym, o powierzchni ponad 2000 m2, stały budynki gospodarcze oraz dom mieszkalny (zwany Kamieńcem), usytuowany w płd. - wsch. jego części, który jednak nie został wykończony. Kolejna brama łączyła zamek dolny z zamkiem średnim.

Zamek średni usytuowany był u podnóża okrągłej wieży. Znajdowały się tu składy oraz czterokondygnacyjna "wieża starościńska". Do zamku górnego, o kształcie czworoboku (pow. ok. 500 m2), prowadził most zwodzony nad fosą i brama w murze przy wieży. Znajdowały się tu kuchnie, składy i wyżej trzy tzw. pokoje królewskie (sypialnia, jadalnia i sala sądowa). Na wysokości I piętra, w kierunku wieży, mieściła się kaplica zamkowa. Charakterystycznym elementem ruin jest gotycka baszta (donżon) z II połowy XIII w, wysokości 35 m, w dolnej części okrągła, w górnej ośmiokątna, wzniesiona z kamienia, nadbudowana w XV w. z cegły. Baszta ta nie miała wejścia, a dostać się do niej można było za pomocą kołowrotu lub pomostem z części mieszkalnej. Służyła ona jako więzienie dla skazanych na śmierć głodową, a w czasie wojny była miejscem schronienia dla oblężonych. Drugie, obszerne podzamcze, otoczone murami, znajdowało się po płd. - zach. stronie wzgórza. Najdalej w tym kierunku wysunięta jest kwadratowa baszta obserwacyjna, zwana Sołtysią. Cały zamek, od bramy głównej po kwadratową basztę, otoczony był murem obronnym, którego płn.-zach. fragment odkryto w latach 1959 - 60.

Warownia olsztyńska jest klasycznym przykładem gotyckiej budowli zamkowej, zaliczanej do typu zamków wyżynnych (szczytowo-stokowych). W jej konstrukcję włączono wapienne ostańce jurajskie, krasowe groty skalne, które pozwalają zaliczyć Olsztyn do grupy zamków jaskiniowych.